Halk Edebiyatı

HALK EDEBİYATI GENEL ÖZELLİKLERİ

İslamiyet öncesi sözlü dönemin devamı niteliğindedir.

Ürünler daha çok sözlü olarak verilmiştir. Yazıya geçirilenler de daha sonra yazılmıştır.

Şiir ağırlıklı bir edebiyattır. Düz yazıya pek yer verilmemiş.

Halkın içinden çıkan sanatçılara ozan veya âşık denilir.

Ürünler ezgiyle, kopuzun gelişmişi olan bağlama ile söylenir.

İçten ve canlı anlatımla birlikte anlamda derin bir anlam ve kusursuz bir biçim görülmez.

Dil sade ve açıktır. Söz sanatlarına çok az yer verilir.

Nazım birimi dörtlüktür.

Az da olsa aruz ölçüsü kullanılmış, asıl olarak hece ölçüsü kullanılmıştır.

Hecenin 7’li 8’li ve 11’li kalıpları en çok kullanılmıştır.

Kafiye kulak içindir. Daha çok yarım kafiye kullanılmıştır.

Redif çok kullanılmıştır.

Gerçekçi konular somut olarak anlatılır.

Gözleme dayalı bir edebiyattır, konular gerçek hayattan alınır.

Biçimden çok konuya öncelik verilir.

Konu olarak aşk, ölüm, ayrılık, doğa sevgisi, kıskançlık, toplum sorunları en çok işlenen konulardır.

Halk şairlerinin hayat hikayeleri ve şiirleri “Cönk” adı verilen eserlerde toplanmıştır.

Cönkler bir nevi şiir antolojileri gibidir.

Düz yazı olarak Aslı ile Kerem gibi halk hikayeleri, masallar, efsaneler, bilmeceler, fıkralar, atasözleri gibi örnekler vardır.

Halk edebiyatı üç ana bölümde incelenir. Anonim Halk Edebiyatı, Âşık Edebiyatı, Tekke-Tasavvuf Edebiyatı

ANONİM HALK EDEBİYATI

Kim tarafından söylendiği belli olmayan halkın ortak malı sayılan sözlü ürünlerden oluşan edebi geleneğin ismidir.

Sade, açık, anlaşılır bir halk dili kullanılmıştır.

Daha çok aşk, hasret, ölüm gibi konular işlenmiştir.

Ürünler dilden dile yayılarak değişikliğe uğramıştır, ortaya çıktığı yörenin dil özelliklerini taşır.

Milli bir karaktere sahip bu ürünleri bugün folklor bilimi incelemektedir.

Şiire dayalı ürünler mani, türkü, ağıt, ninni ve tekerlemedir.

Bilmece, atasözü, deyim alkış ve kargışlar hem nesir hem nazım özelliği gösteren ürünlerdir.

Köy Seyirlik oyunlarıyla meddah, karagöz ve orta oyunu başlıca seyirlik oyunlardır.

ÂŞIK EDEBİYATI

Âşık (ozan), genellikle okuma yazma bilmeyen, usta çırak ilişkisine dayanan bir eğitimle yetişen,  Türk halk edebiyatında görülen şair tipidir.

Âşıklar köylerde kasabalarda, meydanlarda ,düğünlerde derneklerde sazlarıyla usta şiirler söyler, atışmalarda bulunur ya da halk hikayeleri anlatırlar.

Belli kurallar dahilinde karşılıklı bir şekilde, doğaçlama şiir söylemeye atışma denir.

Âşık edebiyatında görülen nazım biçimleri ve  türleri (koşma, semai, destan, varsağı; güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt)

Koşma nazım biçimi, İslamiyet öncesi Türk edebiyatındaki “koşuk” ; Divan edebiyatındaki “gazel” ile benzerlik gösterir.

Semainin koşma nazım biçiminden ayrılan yönleri kendine özgü bir ezgiyle söylenmesi ve 8’li hece ölçüsüyle oluşturulmasıdır.

Koşmalar, konularına göre şu türlere ayrılır :

         Güzelleme: Aşk, sevgi ve doğa güzelliklerini işleyen koşmalardır.

         Koçaklama : Kahramanlık, savaş gibi konuları işleyen koşmalardır.

         Taşlama : Herhangi bir kişiyi ya da toplumdaki aksaklıkları eleştiren koşmalardır.

          Ağıt : Bir kişinin ölümünden duyulan acıyı dile getiren koşmalardır.

Din dışı bir edebiyattır.

Şiirlerin son dörtlüklerinde şairin adı geçer. Buna halk edebiyatında tapşırma denir.

Leb-Değmez:  âşıkların dudak ünsüzlerini (m-p-v-b-f) kullanmadan  söyledikleri şiirlerdir. Bu genelde atışmalarda olur ve şairler dudaklarının arasına iğne koyarak şiirlerini söylerler.

Muamma (Askı) Halk şirinde bilmeceli şiir diyebileceğimiz bir örnektir. Şairin zekasını ve bilgisini ölçen bir gelenektir.

Saz çalma âşık edebiyatının en önemli geleneklerinden biridir.

TEKKE-TASAVVUF EDEBİYATI

Tekke edebiyatının kurucusu Hoca Ahmet Yesevi’dir. 12 yy

Bu alandaki en önemli şair Yunus Emre’dir.

Amaç tasavvuf öğretisinin halka anlatılması ve öğretilmesidir.

Şairler bağlı bulundukları tarikatın inançlarını yaymak için şiiri araç olarak görmüşlerdir.

Tekke şairlerin çoğu tarikatlarda yetişmişlerdir.

Tekke edebiyatında hem halk edebiyatı hem divan edebiyatı nazım biçimleri kullanılmıştır.

Daha çok hece kullanılmış ama zaman zaman aruz da kullanılmıştır.

Dil sadedir fakat diğer halk edebiyatı dönemlerine göre daha fazla Arapça Farsça kelime kullanılmıştır.

Allah aşkı, Allah’a ulaşma yolları, dünyanın faniliği, nefis terbiyesi, insan sevgisi ve ölüm üzerinde en çok durulan konulardır.

Tekke edebiyatında görülen nazım türleri (İlahi, nefes, deme, şathiye, nutuk, devriye, )

Evliya menkıbeleri, efsaneler, tarikat büyüklerinin hayatlarını anlatan eserler bu dönemin nesir türündeki örnekleridir.

 

Halk Edebiyatı Sanatçıları

 

 

 

 

 

 

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir