Olay Çevresinde Gelişen Edebi Metinler

 Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

      ROMAN

Roman, olmuş ya da olabilir nitelikteki olayları ve konuları ele alan edebî türlere denir. En önemli özelliği, uzunluğudur. Romanlarda, toplumsal olaylar ve ilişkiler gerçeklere uygun bir tarzda ele alınır.

Cervantes’in Don Kişot adlı eseri dünya edebiyatında yazılan ilk romandır.

İlk çeviri romanımız, Yusuf Kamil Paşa’nın 1859’da Fenelon’dan çevirdiği Telemaque ( Telemak) adlı romandır.

İlk yerli romanŞemsettin Sami’nin “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” adlı eseridir.

İlk edebi romanımız Namık Kemal’in “İntibah” adlı eseridir.

İlk gerçekçi (realist) roman Recaizade Mahmut Ekrem’in “Araba Sevdası”dır.

Batılı anlamda ilk edebi, kusursuz ve realist romanlar, Halit Ziya Uşaklıgil’in “Mai ve Siyah” ve “Aşk-ı Memnu” adlı romanlarıdır.

İlk psikolojik romanMehmet Rauf’un “Eylül” adlı romanıdır. En başarılı psikolojik romanımız,Peyami Safa’nın “9.Hariciye Koğuşu”dur.

İlk Tezli Roman Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun “Yaban” adlı eseridir.

İlk köy romanı, Nabizade Nazım’ın “Karabibik” romanıdır.

İlk tarihi roman Namık Kemal’in “Cezmi” romanıdır.

 

ÖYKÜ

 

Öykü(Hikaye) Yaşanmış veya yaşanması mümkün olan olayların okuyucuya haz verecek şekilde anlatıldığı kısa edebî yazılara denir.

Olayın hikayesinin kurucusu Fransız Guy de Maupassant’tır. Bizim edebiyatımızda da olay hikayesinin en büyük temsilcisi Ömer Seyfettin’dir.

Durum hikayesinin dünya edebiyatındaki kurucusu Anton Çehov’dur. Bizim edebiyatımızda durum hikayesinin en önemli yazarları şunlardır; Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal…

Hikaye (öykü) türünün dünya edebiyatındaki ilk örneklerini İtalyan yazar Boccacio’ “Decameron”öyküleri ile vermiştir.

Dede Korkut Hikayeleri desten geleneğinden halk öykücülüğüne geçişin ilk izlerini taşır.

MASAL

Masal genellikle halkın yarattığı, ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa sürüp gelen, çoğunlukla olağanüstü durum ve olayları yine olağanüstü kahramanlara bağlayarak anlatan halk hikâyelerine denir.

Masallarda yer ve zaman kavramları belirsizdir. Mekan adı olarak genellikle “Hint, Yemen, Kaf Dağı, Çin, Maçin” kullanılır.

Masalların çoğu ” bir varmış, bir yokmuş” ya da ” evvel zaman içinde, kalbur saman içinde” gibi ifadelerle başlar. Bunlara tekerleme ya da döşeme denir.

Masallar, meydana geldikleri zaman bir kişinin malıyken, yaygınlaştıkça, yöreden yöreye, ülkeden ülkeye geçtikçe halkın malı olur. Masal, anonim bir türdür.

Masallarda genellikle iyilik – kötülük, doğruluk – haksızlık, adalet – zulüm, alçakgönüllülük – kibir… gibi zıt durumların temsilcisi olan kişilerin mücadelelerinden veya insanların ulaşılması güç hayallerinden söz edilir.

Hayvanları konuşturma sanatına fabl denir.

Fablın bilinen en eski örneği Hint edebiyatında Pançantahtra (Arapça çevirisi Kelile ve Dimne); eski Yunan edebiyatında ise Aisopos masallarıdır.

Batı’da La Fontaine fabl türünün en ünlüsüdür.

 

EFSANE

Olağanüstü varlıkları ve olayları konu edinen ya da tarihsel bir olayı olağanüstü öğeler katarak öyküleyen anlatı türüdür.

Efsanenin başlıca niteliği bir inanış konusu olmasıdır. Efsanenin anlattığı şeyler, halk arasında gerçekten olmuş kabul edilir. Bu yönüyle efsane masaldan ayrılır.

HALK HİKAYELERİ

Hikaye türünün en eski örnekleri olan ve destandan modern hikayeye geçişi sağlayan anonim eserlerdir.

Genellikle aşıklar tarafından nazım-nesir (şiir-düz yazı) karışık bir ifade tarzı ile dinleyicilere karşı anlatılarak nesilden nesile aktarılan, yer yer masal ve destan özellikleri gösteren hikâyelerdir.

Halk Hikayelerinin İçerik Özellikleri

Konu genellikle aşktır.

Aşk Konulu Halk Hikâyeleri

  • Derdiyok ile Zülfü Siyah
  • Tahir ile Zühre
  • Ercişli Emrah
  • Arzu ile Kamber
  • Aşık Garip
  • Karacaoğlan ile İsmikan Sultan

Kahramanlık Konulu Aşk Hikâyeleri

  • Köroğlu
  • Kaçak Nebi

Aşk ve Kahramanlık Konulu Halk Hikâyeleri

  • Kirmanşah
  • Yaralı Mahmut
  • Şah İsmail
  • Bey Böyrek

 

DESTAN

Milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olayları anlatan çoğunlukla manzum şekilde olan edebî eserlere destan denir.

Kimin tarafından yazıldığı bilinmeyen destanlara doğal destan, yazarı bilinen destanlara yapay destan denir.

Bozkurt – Doğal Destan (Göktürk)

Türeyiş – Doğal Destan (Uygur)

Nasihat Destanı – Yapay Destan (Karacaoğlan)

Genç Osman Destanı – Yapay Destan (Kayıkçı Kul Mustafa)

Çanakkale Şehitlerine – Mehmet Akif Ersoy

Üç Şehitler Destanı – Fazıl Hüsnü Dağlarca

Kırgızların “Manas Destanı” dünyanın en uzun destanıdır.

Dünya Destanları;

1-Şehname: İranlıların destanı olup “Firdevsi” tasarından yazıya geçirmiştir.

2-Mahabarata, Ramayana: Hintlilerin doğal destanlarıdır.

3-Şinto: Japonların doğal destanıdır.

4-Kalevela: Finlilerin doğal destanıdır.

5-İlyada ve Odysseia: Yunanlıların doğal destanı olup “Homeros” yazıya geçirmiştir.

6-İgor: Rusların doğal destanıdır. Destanda Kıpçaklar ile Ruslar arasındaki savaşlar anlatılır.

7-Nibelungen : Almanların bu doğal destanında Hun-Germen savaşları anlatılır.

8-Cihanson de Roland: Fransızların bu doğal destanlarında Fransızlar ve Müslümanlar arasındaki savaşlar anlatılır.

9-Anaid: Latinlerin doğal destanı olup “Virgillus” yazıya geçirmiştir.

10-Gılgamış:Sümerlerin doğal destanıdır.

Yapma (Suni) Destanlar:

1-Aeneis:Vergillus (Latin edebiyatı)

2-Henriad: Voltaire (Fransız edebiyatı)

3-Oslusiçdas: Camoens (Portekiz edebiyatı)

4-Kaybolmuş Cennet: Milton (İngiliz edebiyatı)

5-Kurtarılmış Kudüs:Tasso (İtalyan edebiyatı)

6-Çılgın Orlando: Ariosto (İtalyan edebiyatı)

7-İlahi Komedya: Dante (İtalyan edebiyatı)

8-Çanakkale Şehitlerine: M.Akif Ersoy (Türk edebiyatı)

9-Üç Şehitler Destanı: F.Hüsnü Dağlarca (Türk edebiyatı)

10-Selçuk Name: Yazıcıoğlu Mehmet

MESNEVİ

Her beyiti kendi arasında kafiyeli iki beyitten binlerce kadar uzanan bir nazım şeklidir. “aa bb cc dd vs.” şeklinde kafiyelenir.

Hamse aynı şair tarafından kaleme alınmış beş mesneviye denir.

Türk edebiyatındaki ilk mesnevi örneği; Kutadgu Bilig adlı eserdir.

Anadolu sahasında hamse sahibi ilk şair, Hamdullah Hamdi’dir.

Tüm Türk edebiyatı genelinde bakıldığında hamse sahibi ilk şair; Ali Şir Nevai’dir.

Fuzuli, hamse sahibi bir şair değildir.

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Mesnevi Mevlana ( 25618 beyit)

Yusuf u Züleyha Şeyyad Hamza

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Kutb: Hüsrev ü Şirin

Yunus Emre: Risaletüfn Nushiyye

Gülşehri: Mantıkut-Tayr (Çeviridir.)

Âşık Paşa: Garipname

Hoca Mesud: Süheyl ü Nevbahar

Şeyhoğlu Mustafa: Hurşidname

Ahmedi: İskendername

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Ahmed Dai: Çengname

Süleyman Çelebi: Vesiletü’n Necat (Mevlid olarak bilinir.)

Şeyhi: Hüsrev ü Şirin, Harname

Cem Sultan: Cemşid ü Hurşid

Ali Şir Nevai: Lisanüt-Tayr, (Hamse sahibi)

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Fuzuli: Leyla vü Mecnun, Beng ü Bade, Sohbetül-Esmar

Taşlıcalı Yahya: Hamse

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Gânizade Nadiri: Hamse

Nevizade Atai: Hamse

Nabi: Hayriyye, Hayrabat , Sûrname

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

Şeyh Galip: Hüsn ü Aşk

  1. Yüzyıl Mesnevileri:

İzzet Molla: Mihnet Keşan, Gülşen-i Aşk

MANZUM HİKÂYE

Nazım (şiir) şeklinde yazılan hikâyelere  denir. Manzum hikâyelerin öykülerden tek farkı şiir biçiminde yazılmış olmalarıdır. Bu tür hikâyelerde didaktik şiir özelliği görülür.

Servetifünun Dönemi’nde yaygınlaşmaya başlayan manzum hikâyenin önemli temsilcileri Mehmet Akif Ersoy ve Tevfik Fikret’tir. Dönemi’nde yaygınlaşmaya başlayan manzum hikâyenin önemli temsilcileri Mehmet Akif Ersoy ve Tevfik Fikret’tir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir