Öğretici Metinler
Edebi Bilgiler , LYS / Mart 31, 2017

GAZETE ÇEVRESİNDE GELİŞEN METİN TÜRLERİ 1. MAKALE Belli konularda bir gerçeği ortaya koymak, bir düşünceyi savunmak, okuyucuya bilgi vermek için yazılan gazete ve dergi yazılarına denir Makalede yazar, düşüncelerini okuyucuya kabul ettirmeyi amaçladığından nesnel bir anlatıma başvurur. Makalede öne sürülen yargılar kanıtlanabilir verilerle güçlendirilir; tanımlama, örnekleme, tanık gösterme, karşılaştırma gibi düşünceyi geliştirme yolları kullanılır.  Düşünceye dayalı bir metin türü yalın ve duru bir anlatım kullanılır; sanatlı ve soyut ifadelerden uzak durulur. Belgelerden yararlanılabilir.  Makaleler; sanat, edebiyat, siyaset, bilim ve insanla ilgili her konuda yazılabilir. Makale, alanında belli bir bilgi birikimine sahip kişilerce araştırma ve incelemeye bağlı olarak yazılır. Edebiyatımızdaki başlıca makale yazarları şunlardır: Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Ali Suavi, Şemsettin Sami, Hüseyin Cahit Yalçın, Ziya Gökalp, Fuat Köprülü, Süleyman Nazif, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Refik Halit Karay, Falih Rıfkı Atay, Ahmet Hamdi Tanpınar.. 2. DENEME Yazarın belli bir konuda kişisel düşüncelerini veya duygularını kanıtlama gereği duymadan yazdığı yazılardır. Her konuda yazılabilir. Denemede ‘ben’  dili vardır. Bana göre ,bence gibi ifadeler sıkça kullanılır. Konular derinlemesine değil yüzeysel olarak anlatılır. Denemenin kurucusu Fransız Yazar Montaigne’dir. İngiliz Bacon da önemli bir denemecidir. Bizde Cumhuriyet döneminde ortaya çıkmaya başlamıştır. Nurullah Ataç en önemli denemecimizdir.  Ahmet Haşim, Ahmet Hamdi Tanpınar, Suut Kemal…

Sanatsal Metinler(Kurmaca Metinler)
Edebi Bilgiler , LYS / Mart 27, 2017

Coşku ve Heyecanı dile getiren metinler.  Şiir Lirik Şiir, Duygusal yönü ağır basan şirlerdir. Bu şiirlerde coşkulu bir anlatım vardır. Epik Şiir, Savaş, kahramanlık gibi konuları işleyen şiirlerdir. Pastoral Şiir, Doğa güzelliklerini, köy ve çoban yaşamını işleyen şiirlerdir. Birkaç çobanın karşılıklı konuşmaları yoluyla oluşturulan pastoral şiirlere “eglog”denir. Bir çobanın ya da ozanın ağzından kır yaşamının güzelliğini, çekiciliğini anlatan pastoral şiirlere “idil”denir. Didaktik Şiir, düşüncenin ağır bastığı, bilgi vermeyi amaçlayan öğretici şiirleridir. Satirik Şiir, Toplum yaşamındaki yanlışlıkları, düzensizlikleri, eksikleri, kişilerin yanlışlarını alaylı bir dille anlatan şiirlere ‘Satirik Şiir’ denir. Satirik şiirler, Divan edebiyatında “hicviye” , Halk edebiyatında “taşlama” adıyla anılır. Dramatik Şiir, manzum tiyatro yapıtlarındaki şiirlerdir. Hayatın acıklı, komik, korkunç yönlerini konu edinir. Mensur Şiir   Mensur şiir, şiirin cümle yapısı ve ahengini koruyan ancak ölçü ve kafiyeye bağlanamayan; şairane bir konuyu, his, hayal ve düşünceyi kısa şekilde ve yoğun bir üslupla anlatan düzyazı türüdür. Mensur şiirde olay örgüsü de vardır. Bu özelliğiyle, öykü ile şiir arasında bir tür sayılır. Mensur şiir, divan edebiyatındaki secili nesirle benzerlikler içerir. Mensur şiirin ilk örneklerini Servet-i Fünun döneminin en önemli sanatçılarından Halit Ziyah Uşaklıgil “Mensur Şiirler” adlı eserinde vermiştir.  Türk edebiyatında mensur şiir türündeki bazı eserler şunlardır: – Halit Ziya Uşaklıgil = Mezardan Sesler. – Mehmet Rauf = Siyah İnciler – Yakup Kadri = Erenlerin Bağından, Okun Ucundan – Ruşen Eşref Ünaydın = Damla…

Göstermeye Bağlı Edebi Metinler
Edebi Bilgiler , LYS / Mart 27, 2017

Geleneksel Türk tiyatrosu      KARAGÖZ Bir çeşit gölge oyunudur. Karagöz öğrenim görmemiş, nüktedan, zeki bir tiptir. Hacivat ise biraz öğrenim görmüş, gösteriş meraklısı, yarı aydın bir tiptir. Oyunda yer alan diğer tipler perdeye sadece Karagöz ve Hacivat’la konuşmak için gelir. Karagöz, bir kişinin yaratıcılığına dayanan bir gösteri türüdür. Hayali ya da hayalbaz denilen Karagözcü’nün bir de yardak adı verilen yardımcısı vardır. Klasik bir Karagöz oyunu genellikle dört bölümden oluşur. Mukaddime, İlk olarak müzikle boş perdede gösterimlik denilen , limon ağacı, çalgıcılar, deniz kızı gibi, çoğu kez konuyla ilgisiz görüntüler olur. Muhavere, Bu bölüm Karagöz ve Hacivat arasında geçer.   Fasıl, oyunun kendisidir. Bu bölümde Hacivat ve Karagöz’den başka olay kişileri de bu bölümde görülür Bitiş, Karagöz oyunun bittiğini haber verir, kusurlar için özür diler, gelecek oyun duyurulur. ORTA OYUNU Orta Oyunu, Karagöz kukla gibi cansız; meddah gibi tek anlatıcılı sözlü oyunlarının yanında canlı oyuncularla oynanan en belli başlı geleneksel tiyatrosudur. Bölümleri, 1 Öndeyiş, 2 Söyleyiş, 3 Fasıl, 4 Bitiş. Oyunun en önemli iki kişisi Kavuklu ile Pişekâr’dır. Kavuklu, Karagöz oyunundaki Karagöz’ün karşılığı, Pişekâr da Hacivat’ın karşılığıdır. MEDDAH Taklitler yapıp hoş öyküler anlatarak halkı eğlendiren sanatçıya meddah denir. Halkın, olayları karikatürize etme gücünün büyük sanatlarından biri olan meddahlık, yüzyıllar boyu yaşamıştır. Meddahlık için…

Olay Çevresinde Gelişen Edebi Metinler
Edebi Bilgiler , LYS / Mart 27, 2017

 Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler       ROMAN Roman, olmuş ya da olabilir nitelikteki olayları ve konuları ele alan edebî türlere denir. En önemli özelliği, uzunluğudur. Romanlarda, toplumsal olaylar ve ilişkiler gerçeklere uygun bir tarzda ele alınır. Cervantes’in Don Kişot adlı eseri dünya edebiyatında yazılan ilk romandır. İlk çeviri romanımız, Yusuf Kamil Paşa’nın 1859’da Fenelon’dan çevirdiği Telemaque ( Telemak) adlı romandır. İlk yerli roman, Şemsettin Sami’nin “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” adlı eseridir. İlk edebi romanımız Namık Kemal’in “İntibah” adlı eseridir. İlk gerçekçi (realist) roman Recaizade Mahmut Ekrem’in “Araba Sevdası”dır. Batılı anlamda ilk edebi, kusursuz ve realist romanlar, Halit Ziya Uşaklıgil’in “Mai ve Siyah” ve “Aşk-ı Memnu” adlı romanlarıdır. İlk psikolojik roman, Mehmet Rauf’un “Eylül” adlı romanıdır. En başarılı psikolojik romanımız,Peyami Safa’nın “9.Hariciye Koğuşu”dur. İlk Tezli Roman Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun “Yaban” adlı eseridir. İlk köy romanı, Nabizade Nazım’ın “Karabibik” romanıdır. İlk tarihi roman Namık Kemal’in “Cezmi” romanıdır.   ÖYKÜ   Öykü(Hikaye) Yaşanmış veya yaşanması mümkün olan olayların okuyucuya haz verecek şekilde anlatıldığı kısa edebî yazılara denir. Olayın hikayesinin kurucusu Fransız Guy de Maupassant’tır. Bizim edebiyatımızda da olay hikayesinin en büyük temsilcisi Ömer Seyfettin’dir. Durum hikayesinin dünya edebiyatındaki kurucusu Anton Çehov’dur. Bizim edebiyatımızda durum hikayesinin en önemli yazarları şunlardır; Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal… Hikaye (öykü) türünün dünya edebiyatındaki ilk örneklerini İtalyan yazar Boccacio’ “Decameron”öyküleri ile vermiştir. Dede Korkut Hikayeleri desten geleneğinden halk öykücülüğüne geçişin ilk izlerini taşır. MASAL Masal genellikle halkın yarattığı, ağızdan ağıza,…

Coşku ve Heyecanı dile getiren metinler(ŞİİR)
Edebi Bilgiler , LYS / Mart 27, 2017

Lirik Şiir, Duygusal yönü ağır basan şirlerdir. Bu şiirlerde coşkulu bir anlatım vardır. Epik Şiir, Savaş, kahramanlık gibi konuları işleyen şiirlerdir. Pastoral Şiir, Doğa güzelliklerini, köy ve çoban yaşamını işleyen şiirlerdir. Birkaç çobanın karşılıklı konuşmaları yoluyla oluşturulan pastoral şiirlere “eglog”denir. Bir çobanın ya da ozanın ağzından kır yaşamının güzelliğini, çekiciliğini anlatan pastoral şiirlere “idil”denir. Didaktik Şiir, düşüncenin ağır bastığı, bilgi vermeyi amaçlayan öğretici şiirleridir. Satirik Şiir, Toplum yaşamındaki yanlışlıkları, düzensizlikleri, eksikleri, kişilerin yanlışlarını alaylı bir dille anlatan şiirlere ‘Satirik Şiir’ denir. Satirik şiirler, Divan edebiyatında “hicviye” , Halk edebiyatında “taşlama” adıyla anılır. Dramatik Şiir, manzum tiyatro yapıtlarındaki şiirlerdir. Hayatın acıklı, komik, korkunç yönlerini konu edinir. Mensur Şiir   Mensur şiir, şiirin cümle yapısı ve ahengini koruyan ancak ölçü ve kafiyeye bağlanamayan; şairane bir konuyu, his, hayal ve düşünceyi kısa şekilde ve yoğun bir üslupla anlatan düzyazı türüdür. Mensur şiirde olay örgüsü de vardır. Bu özelliğiyle, öykü ile şiir arasında bir tür sayılır. Mensur şiir, divan edebiyatındaki secili nesirle benzerlikler içerir. Mensur şiirin ilk örneklerini Servet-i Fünun döneminin en önemli sanatçılarından Halit Ziyah Uşaklıgil “Mensur Şiirler” adlı eserinde vermiştir.  Türk edebiyatında mensur şiir türündeki bazı eserler şunlardır: – Halit Ziya Uşaklıgil = Mezardan Sesler. – Mehmet Rauf = Siyah İnciler – Yakup Kadri = Erenlerin Bağından, Okun Ucundan – Ruşen Eşref Ünaydın = Damla Damla – Sabahattin Kudret Aksal = Mavi 

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı
10 Türk Dili ve Edebiyatı , LYS / Mart 27, 2017

İslamiyet’ten Önceki Türk Edebiyatı sözlü(…-8.yy) ve yazılı(8-11.yy)  edebiyat olmak üzere iki kolda ilerlemiştir. Türkçenin ilk yazılı belgeleri: “Orhun Yazıtları” (Türk adının geçtiği ilk metindir bu yazıtlar. “Orhun Yazıtları”, söylev türünün ilk örneğidir.) İlk alfabe: Göktürk (Orhun) alfabesi Bilinen ilk Türk şairi: Arpınçur Tigin İlk Türk yazarı: Yolluğ Tigin Orhun Kitabeleri’nin yazarları Vezir Bilge Tonyukuk ve Yollug Tigin’dir. Göktürk yazıtları ( Orhun Kitabeleri) İlk kez Danimarkalı bilgin Thomsen tarafından okunmuştur. Mitoloji tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşamış olan milletlerin inandıkları tanrıların, kahramanların, devlerin ve perilerin hayatından söz eden hikâyelere  denir. Mit  sözlük anlamı ” Geleneksel olarak yayılan veya toplumun hayal gücü etkisiyle biçim değiştiren alegorik bir anlatımı olan halk hikâyesi, mitos” Destan milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olayları anlatan çoğunlukla manzum şekilde olan edebî eserlere denir. Yapma ve doğal destan olarak iki çeşidi vardır. Koşuk sığır törenlerinde (av şenlikleri) ve şölenlerde söylenen aşk, kahramanlık, doğa sevgisi temalı şiirlere  denir. Bu dönem manzumelerde hece ölçüsü ve çoğunlukla yarım uyak kullanılmıştır. Koşuklar, Aşık edebiyatındaki koşmaların karşılığıdır. Bu nedenle koşmayla koşuk arasında çeşitli bakımlardan benzerlikler vardır.  Koşukların ilk örneklerine Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügati’t Türk adlı eserinde rastlıyoruz.   İslamiyet öncesindeki sagu; Halk edebiyatında “ağıt”, Divan edebiyatında “mersiye” adını alır. Sagunun Halk edebiyatındaki karşılığı ağıt, Divan edebiyatındaki benzeri (karşılığı) mersiyedir. Sav, günümüzdeki atasözünün karşılığıdır.  İslamiyet öncesindeki Sav; Halk edebiyatında “atasözü” Divan edebiyatında…

LYS Yazar-Eser (Konularına göre)
LYS / Mart 26, 2017

KURTULUŞ SAVAŞINI ANLATAN ROMANLAR Ahmet Hamdi Tanpınar:Sahnenin Dışındakiler Aka Gündüz:Dikmen Yıldızı Attila İlhan:Kurtlar Sofrası, Sırtlan Payı Halide Edip Adıvar:Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye Hasan İzzettin Dinamo:Kutsal İsyan İlhan Tarus:Vatan Tutkusu, Hükümet Meydanı, Var Olmak İlhan Selçuk:Yüzbaşı Selahattin’in Romanı Kemal Tahir:Yorgun Savaşçı, Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu Mehmet Rauf: Halas Mithat Cemal Kuntay:Üç İstanbul Peyami Safa:Sözde Kızlar, Biz İnsanlar Samim Kocagöz:Kalpaklılar, Doludizgin Talip Apaydın:Toz Duman İçinde, Vatan Dediler, Köylüler Tarık Buğra:Küçük Ağa, Küçük Ağa Ankara’da Yakup Kadri Karaosmanoğlu:Yaban, Ankara, Sodom ve Gomore   ANADOLU’YU ANLATAN ROMANLAR Akdeniz, Toroslar ve Çukurova Yöreleri Orhan Kemal:Vukuat Var, Hanımın Çiftliği, Kanlı Topraklar, Bereketli Topraklar Üzerinde Yaşar Kemal:Teneke, Orta direk, İnce Memed, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu, Demirciler Çarşısı Cinayeti Orta Anadolu Fakir Baykurt: Yılanların Öcü, Irazca’nın Dirliği, Kaplumbağalar, Tırpan, Amerikan Sargısı Kemal Tahir:Sağır Dere, Kör Duman, Rahmet Yolları Kesti, Yedi Çınar Yaylası, Köyün Kamburu, Büyük Mal Talip Apaydın:Sarı Traktör, Yarbükü, Ortakçının Oğlu, Define, Yoz Duvar Ege Bölgesi Necati Cumalı:Tütün Zamanı, Yağmurlar ve Topraklar, Susuz Yaz Samim Kocagöz:Yılan Hikâyesi, Bir Karış Toprak Doğu Anadolu Ferid Edgü:Kimse, O Kemal Bilbaşar:Cemo, Memo Ömer Polat:Mahmudo ile Hazel, Saragöl Güneydoğu Bekir Yıldız:Reşo Ağa, Kaçakçı Şahan DOĞU-BATI ÇATIŞMASI, YANLIŞ BATILILAŞMA, TOPLUMSAL DEĞİŞMEYİ İŞLEYEN  YAPITLAR Ahmet Hamdi Tanpınar:Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü Ahmet Mithat…